Między punktozą, pozorowaną reformą a utraconym potencjałem
„Rozmowy do upojenia” zamiast zmian
W polskiej nauce narasta frustracja. Nie jest to już wyłącznie spór o wysokość wynagrodzeń czy kolejną reformę ministerialnych rozporządzeń. To coraz wyraźniejsze poczucie, że system znalazł się w stanie przewlekłej stagnacji — miejscu, w którym wszyscy deklarują potrzebę zmian, lecz niemal nikt nie wierzy, że rzeczywiście nadejdą.
Komentarze pracowników akademickich pod artykułami dotyczącymi szkolnictwa wyższego przypominają dziś bardziej zapis zbiorowej terapii środowiskowej niż debatę ekspercką. Dominuje rozgoryczenie, ironia i coraz słabiej ukrywana utrata wiary w sprawczość państwa. Jeden z komentujących zauważył gorzko, że rozmowy we własnym gronie można prowadzić „do upojenia”, ale realne decyzje i tak zapadają gdzie indziej — przede wszystkim na poziomie premiera i budżetu państwa.
To uwaga trafna. Polski system nauki od lat cierpi na fundamentalną sprzeczność: oczekuje się światowych rezultatów przy krajowym poziomie finansowania i administracyjnym chaosie.
Punktoza jako choroba systemowa
Oficjalnie ministerstwo deklaruje odejście od „punktozy” i nadmiernej biurokracji. W praktyce wielu akademików mówi o czymś przeciwnym — dalszym wzmacnianiu mechanizmu rozliczania nauki według bibliometrycznych wskaźników i ministerialnych tabel.
Nie chodzi przy tym wyłącznie o niewygodę naukowców. Krytycy obecnego modelu podnoszą argument bardziej fundamentalny: mierzenie jakości badań poprzez prestiż czasopisma czy liczbę publikacji prowadzi do deformacji samego sensu pracy naukowej. Badacze coraz częściej projektują karierę nie wokół realnych problemów badawczych, lecz wokół systemu punktowego.
Powstaje swoista „biegunka publikacyjna” — wzrost liczby tekstów, który niekoniecznie przekłada się na wzrost jakości czy znaczenia badań. Co więcej, jednakowe kryteria stosowane wobec fizyków, filozofów, biologów czy regionalnych uczelni zawodowych tworzą iluzję równości, ignorując radykalnie różne cele i warunki pracy poszczególnych środowisk.
Jednym z najbardziej gorzkich paradoksów jest fakt, że system miał zwiększyć konkurencyjność polskiej nauki, a w praktyce coraz częściej prowadzi do zachowawczości, oportunizmu i produkcji bezpiecznych publikacji.
Feudalizm akademicki zamiast autonomii
Jednocześnie coraz częściej powraca zarzut dotyczący ograniczenia samorządności uczelni. Reforma szkolnictwa wyższego miała zwiększyć efektywność zarządzania. Wielu pracowników uczelni uważa jednak, że doprowadziła do nadmiernej centralizacji władzy.
Autonomia akademicka — jak twierdzą krytycy — zaczęła oznaczać przede wszystkim autonomię rektora.
Decyzje kadrowe, finansowanie badań, wpływ na kierunki rozwoju dyscyplin zostały przesunięte ku ścisłemu centrum administracyjnemu. W konsekwencji wielu naukowców mówi dziś o systemie przypominającym strukturę feudalną: zależności personalne stają się ważniejsze niż kompetencje.
Nieprzypadkowo coraz częściej powracają postulaty większej transparentności procedur grantowych, losowania recenzentów czy ograniczenia nieformalnych układów wpływu.
Innowator bez adresu
Jednak kryzys polskiej nauki nie kończy się na uczelniach.
Coraz wyraźniej ujawnia się także konflikt między światem przedsiębiorców a formalnym systemem badawczo-rozwojowym. W przesłanym liście otwartym przedsiębiorczyni i innowatorka Ada Margo Marglewska
opisuje doświadczenie człowieka funkcjonującego pomiędzy nauką, biznesem i administracją — obszarami, które w teorii powinny się wzajemnie wzmacniać, lecz w praktyce często pozostają od siebie odseparowane.
Najmocniej wybrzmiewa zarzut dotyczący systemowego wykluczania praktyków. Osoby posiadające wieloletnie doświadczenie wdrożeniowe, prowadzące projekty technologiczne i ponoszące realne ryzyko finansowe często nie mieszczą się w formalnych ramach świata akademickiego.
Rodzi się paradoks — państwo wspiera innowacyjność w deklaracjach, lecz w praktyce ogranicza współpracę osób zdolnych integrować naukę, nowe technologie i gospodarkę. Szczególnie interesujący jest postulat stworzenia „doktoratu z praktyki” — ścieżki umożliwiającej formalne uznanie dorobku przedsiębiorców i innowatorów bez konieczności wieloletniego powrotu do klasycznego modelu akademickiego. Można spierać się o szczegóły takiego rozwiązania, ale samo pytanie pozostaje zasadne: czy nauka XXI wieku może nadal ignorować doświadczenie praktyczne?
Ministerstwo dialogu czy ministerstwo pozoru?
Najbardziej niepokojące nie są jednak pojedyncze problemy, lecz wspólne przekonanie wybrzmiewające w głosach zarówno akademików, jak i przedsiębiorców: że dialog funkcjonuje przede wszystkim jako procedura wizerunkowa.
Konsultacje odbywają się regularnie. Nie brakuje komisji, zespołów eksperckich ani strategicznych dokumentów, rekomendacji i raportów. W codziennym doświadczeniu uczestników systemu coraz silniejsze staje się jednak poczucie, że rzeczywiste wdrażanie zmian pozostaje symboliczne — a nierzadko jedynie pozorne.
Polska nauka nie cierpi dziś na brak analiz ani rozpoznań problemów — jej największą słabością pozostaje chroniczny niedostatek decyzji i sprawczości.
Nie chodzi wyłącznie o pieniądze — choć bez zwiększenia nakładów trudno mówić o realnych ambicjach międzynarodowych. Stawką jest przede wszystkim odwaga redefinicji systemu: odejścia od ślepego kultu wskaźników, przywrócenia znaczenia jakości oraz budowy rzeczywistych, a nie wyłącznie deklaratywnych, mostów między uczelniami a praktyką gospodarczą. Bo być może największym zagrożeniem nie jest dziś brak środków, lecz utrata ludzi — tych, którzy po latach uderzania głową w mur zwyczajnie przestają wierzyć, że warto jeszcze próbować.
Po dziesięciu latach funkcjonowania Niezależnego Związku Zawodowego Pracowników Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie “PRAWDA”, widzimy na własnej skórze jak to działa. Informowanie kolejnych nadzorców — niezależnie od opcji politycznej i niezależnie od tego, kto akurat pełni funkcję ministra — o nieprawidłowościach w Olsztynie nie prowadzi do działań naprawczych. Przeciwnie: sprawia wrażenie, że utrwala istniejące układy i dodatkowo je wzmacnia.
W geście wdzięczności za lojalność i wsparcie pojawiają się zaś wyróżnienia oraz medale przyznawane przez rektora Jerzego Przyborowskiego
“ZŁOTE, A SKROMNE”